Dolandırıcılık Suçu Nedir?
Dolandırıcılık suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 157. maddesine göre “hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya başkasına bir yarar sağlamak” suretiyle işlenen bir suçtur. Suçun bu temel (basit) hâlinde fail hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezası öngörülmüştür.
Dolandırıcılık suçunun oluşabilmesi için doktrin ve yerleşik Yargıtay içtihatlarında kabul edildiği üzere dört temel unsurun bir arada bulunması gerekir:
- Failin hileli davranışlarda bulunması,
- Bu davranışların mağduru aldatabilecek nitelikte olması (aldatıcılık kabiliyeti),
- Mağdurun veya başkasının zarara uğraması,
- Failin kendisine veya başkasına haksız bir yarar sağlaması.
Hile Kavramı ve Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun Yaklaşımı
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, dolandırıcılık suçunun temel unsurlarından biri olan hile kavramını; mağdurun iradesini sakatlayan ve doğruyu araştırma imkânını ortadan kaldıran, ustaca sergilenmiş eylemler bütünü olarak tanımlamaktadır.
Nitekim bir kararında hile şu şekilde ifade edilmiştir:
“Hile, nitelikli bir yalandır; belli oranda ağır, yoğun ve ustaca olmalı, sergileniş açısından mağdurun inceleme olanağını ortadan kaldıracak nitelikte bir takım hareketler içermelidir.”
(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2012/1353)
Dolandırıcılık Suçunun Cezası Nedir?
Basit Dolandırıcılık (TCK m.157)
Suçun temel şeklinin cezası, Yargıtay kararlarında istikrarlı biçimde bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezası olarak uygulanmaktadır.
Nitelikli Dolandırıcılık (TCK m.158)
Dolandırıcılık suçunun TCK’nın 158. maddesinde sayılan nitelikli hâllerle işlenmesi durumunda ceza önemli ölçüde artırılmaktadır. Yasal değişiklikler sonrası güncel ceza miktarı:
- Üç yıldan on yıla kadar hapis,
- Beş bin güne kadar adlî para cezası
şeklinde belirlenmiştir (Yargıtay CGK 2017/31, AYM 2022/100).
Daha Ağır Nitelikli Haller
TCK m.158’in (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan; örneğin suçun kamu kurumları zararına, bilişim sistemleri kullanılarak veya failin kendisini kamu görevlisi olarak tanıtması suretiyle işlenmesi hâllerinde ceza daha da ağırlaştırılmaktadır.
Bu hâllerde;
- Hapis cezasının alt sınırı dört yıldan,
- Adlî para cezasının miktarı ise suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.
(AYM 2022/100, Yargıtay CGK 2022/628)
Cezayı Artırıcı Nitelikli Haller (TCK m.158)
Yargı kararlarında sıkça uygulanan başlıca nitelikli hâller şunlardır:
- Dinî inanç ve duyguların istismar edilmesi (m.158/1-a),
- Kişinin içinde bulunduğu tehlikeli durum veya zor şartlardan yararlanılması (m.158/1-b),
- Kamu kurum ve kuruluşlarının zararına işlenmesi (m.158/1-e),
- Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması (m.158/1-f),
- Basın ve yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanılması (m.158/1-g),
- Tacir veya şirket yöneticisi sıfatıyla ticari faaliyet sırasında işlenmesi (m.158/1-h),
- Serbest meslek mensuplarının mesleki güveni kötüye kullanması (m.158/1-i),
- Kişinin kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumu çalışanı olarak tanıtması (m.158/1-l).
Ayrıca TCK m.158/3 uyarınca;
- Suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında,
- Suç işlemek için kurulmuş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ise bir kat artırılır.
Cezayı Azaltıcı ve Cezasızlık Halleri
Etkin Pişmanlık (TCK m.168)
Mağdurun zararının tamamen giderilmesi hâlinde uygulanır.
- Kovuşturma başlamadan önce giderilirse cezada ⅔’e kadar,
- Kovuşturma başladıktan sonra, hükümden önce giderilirse ½ oranında indirim yapılır
- (Yargıtay CGK 2015/309, Yargıtay 2. CD 2019/13882).
Teşebbüs (TCK m.35)
Suçun failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamaması hâlinde cezada ¼ ile ¾ arasında indirim yapılır
(AYM 21.09.2022, Yargıtay 23. CD 2016/5259).
Şahsi Cezasızlık veya İndirim (TCK m.167)
Belirli derecedeki akrabalar arasında işlenen suçlarda uygulanabilir. Ancak zarar görenin tüzel kişi olması hâlinde bu hükmün uygulanamayacağı Yargıtayca belirtilmiştir
(Yargıtay CGK 2016/753).
Hukuki Alacağın Tahsili Amacıyla Dolandırıcılık (TCK m.159)
Suçun, hukuki ilişkiye dayanan bir alacağın tahsili amacıyla işlenmesi hâlinde daha az ceza öngörülmüş olup, ceza altı aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasıdır. Takibi şikâyete bağlıdır.
Takdiri İndirim (TCK m.62)
Failin yargılama sürecindeki tutum ve davranışları dikkate alınarak genellikle 1/6 oranında indirim yapılabilir.
Uzlaştırma (CMK m.253)
TCK m.157 kapsamındaki basit dolandırıcılık suçu, nitelikli hâller yoksa uzlaştırma kapsamındadır
(Yargıtay 2. CD 2019/13882, Yargıtay 17. CD 2017/14611).
Dolandırıcılık suçu, malvarlığına karşı işlenen suçlar arasında toplumsal güveni en ağır biçimde zedeleyen fiillerden biridir. Suçun oluşabilmesi için hileli davranışın mağdurun iradesini gerçekten sakatlaması, haksız yararın ekonomik değer taşıması ve failin kastının bulunması zorunludur. Özellikle bilişim sistemleri ve banka araçları kullanılarak işlenen nitelikli dolandırıcılık fiilleri günümüzde en sık karşılaşılan örnekler arasında yer almaktadır.